Bir sözleşmede tek bir “-ebilir” ile “-ecektir” farkı, yükümlülüğü hak hâline getirebilir. Hukuki çevirmenlerimizin her sözleşmede tek tek baktığı dokuz noktayı derledik.
Sözleşme çevirisi neden ayrı bir uzmanlıktır?
Sözleşme, tarafların haklarını ve yükümlülüklerini kesin bir dille kayda geçiren metindir. Edebî bir metinde anlamı koruyan serbest bir çeviri, sözleşmede yükümlülüğün kapsamını değiştirebilir. Bu yüzden hukuki çeviri hem iki dilin hukuk terminolojisini hem de iki hukuk sisteminin kavram farklarını bilen çevirmen ister. Bir kavramın hedef hukuk sisteminde birebir karşılığı yoksa, çevirmen en yakın karşılığı kullanır ve gerekirse açıklayıcı bir not düşer. Aşağıdaki dokuz nokta, sözleşme çevirisinde kalite kontrolün omurgasını oluşturur.
1. Taraf adları ve unvanlar
Şirket unvanları çevrilmez; ticaret sicilindeki yazımıyla aynen aktarılır. “Anonim Şirketi” gibi şirket türü ibareleri ise hedef dilde parantez içinde açıklanabilir. Kişi adları kimlik belgesindeki yazımla birebir aynı olmalıdır. Tarafların sözleşme boyunca nasıl anılacağı (“Satıcı”, “Alıcı”) ilk maddede tanımlanır ve bu tanım bütün metinde değişmeden kullanılır.
2. Tanımlar maddesi
Uzun sözleşmelerin başındaki tanımlar maddesi, metnin sözlüğüdür. “Ürün”, “Bölge”, “Gizli Bilgi” gibi tanımlanmış terimler çeviride de büyük harfle ve tutarlı karşılıkla kullanılmalıdır. Bir terim bir yerde “Territory”, başka yerde “Region” olarak çevrilirse, iki ayrı kavram varmış gibi yorumlanabilir. Bu yüzden çeviriye başlamadan önce tanımlar listesi çıkarılır ve projenin terim sözlüğüne işlenir.
3. Yükümlülük ve yetki kipleri
Türkçedeki “-ecektir”, “-melidir”, “-ebilir” kipleri, İngilizcede “shall”, “must”, “may” gibi farklı ağırlıklar taşır. Bir yükümlülüğü yetkiye, yetkiyi tavsiyeye çeviren küçük bir kip hatası, uyuşmazlıkta belirleyici olabilir. Redaksiyonda bu kipler tek tek kaynakla karşılaştırılır.
4. Tarih, süre ve hesaplama kuralları
“30 gün içinde” ile “30 iş günü içinde” arasındaki fark, ödeme ve bildirim sürelerini haftalarca kaydırabilir. Tarih biçimleri (gün/ay/yıl ile ay/gün/yıl) hedef dilde yanlış anlaşılmaya açıksa, ay adı yazıyla verilir. Sürelerin başlangıç anı (“tebliğden itibaren”, “imza tarihinden itibaren”) eksiksiz aktarılır.
5. Tutarlar ve para birimi
Sözleşmedeki rakamlar çeviride asla değiştirilmez, ama yazım biçimi hedef dile uyar: Türkçedeki “1.250.000,00” İngilizcede “1,250,000.00” olur. Rakamla birlikte yazıyla verilen tutarlar varsa ikisinin birbiriyle ve kaynakla tutarlı olduğu kontrol edilir. Para birimi kodu (TRY, EUR, USD) ya da simgesi korunur.
6. Uygulanacak hukuk ve yetkili mahkeme
Uygulanacak hukuk ve uyuşmazlık çözüm yolu (mahkeme ya da tahkim) maddeleri, çevirinin en hassas bölümleridir. Mahkeme ve tahkim kurumlarının adları resmî yazımlarıyla aktarılır. “Münhasır yetki” gibi kavramlar terim sözlüğündeki onaylı karşılıkla çevrilir.
7. Atıflar ve madde numaraları
“Madde 7.3’te belirtildiği üzere” gibi atıflar, çeviride madde numarası değişmeden korunur. Metin hedef dilde yeniden düzenlendiyse atıfların hâlâ doğru maddeye işaret ettiği kontrol edilir. Ekler, cetveller ve tablolar da numaralarıyla eşleşmelidir.
8. İki dilli sözleşmelerde öncelik maddesi
Bazı sözleşmeler iki dilde, yan yana sütunlarla imzalanır. Bu durumda çelişki hâlinde hangi dilin esas alınacağını belirten bir madde bulunur. Çevirmen bu maddeyi değiştirmez ama iki sütunun cümle cümle eşleştiğinden emin olur; bir sütunda eksik kalan cümle, öncelik maddesi olsa bile tartışma doğurabilir.
9. İmza sayfası, paraflar ve şerhler
İmza sayfasındaki imza yetkilisi adları, unvanlar, şirket kaşeleri ve el yazısı şerhler çeviride açıklanır: “[İmza]”, “[Kaşe: … A.Ş.]”, “[El yazısı not: ‘Ek-2 hariç’]”. Özellikle el yazısı şerhler sık unutulur, oysa bazen sözleşmenin kapsamını değiştirirler.
Kalite kontrol: iki aşamalı okuma
Hukuki çeviride Lügatra’nın iş akışında çeviri bittikten sonra ikinci bir hukuk çevirmeni metni kaynakla satır satır karşılaştırır. Kontrol listesi şu sütunlardan oluşur:
| Kontrol | Ne aranır? |
|---|---|
| Eksik cümle | Segment sayısı kaynakla tutuyor mu? |
| Sayılar ve tarihler | Bütün rakamlar kaynakla birebir mi? |
| Özel adlar | Taraf adları, unvanlar, mahkeme adları doğru mu? |
| Terim sözlüğü | Müşterinin onaylı karşılıkları kullanıldı mı? |
| Biçim | Madde numaraları, tablolar, ekler korunmuş mu? |
Bu iki aşamalı okuma, redaksiyon hizmetinin de temelidir. Kurumsal hukuk bürolarıyla çalışırken müşteri bazında tutulan terim sözlüğü, aynı büronun yıllar içinde çevrilen bütün sözleşmelerinde aynı dili korur.
Örnek bir senaryo: distribütörlük sözleşmesi
Bir hukuk bürosu, müvekkili olan Türk üreticinin yabancı bir distribütörle imzalayacağı sözleşmenin İngilizce çevirisini istiyor. Sözleşme kırk sayfa, on iki ek ve iki cetvelden oluşuyor; tanımlar maddesinde otuza yakın terim var. Bu ölçekte bir işte proje yöneticisi önce tanımlar listesini çıkarır, büronun daha önceki sözleşmelerinden gelen terim sözlüğüyle karşılaştırır ve yeni terimleri onaya sunar. Ardından iş, sözleşmenin ana metni ve ekleri olarak iki hukuk çevirmenine bölünür; ortak terim sözlüğü iki parçanın tek sesle konuşmasını sağlar. Redaksiyon ise tek bir redaktörde toplanır, böylece atıfların ve madde numaralarının bütün metinde tutarlılığı tek elden denetlenir.
Ek-2’deki fiyat tablosunun başlıklarının da çevrilmesi gerektiği, şirket unvanlarının ise çevrilmeyeceği gibi müşteri notları projenin mesaj kaydına yazılır. Çevirmen ve redaktör bu notları proje sayfasında görür.
Yeminli onay gerekiyor mu?
Taraflar arasında kullanılacak bir sözleşme çevirisi çoğu zaman yeminli onay gerektirmez. Ancak sözleşme bir resmî makama, örneğin bir ticaret siciline ya da mahkemeye sunulacaksa yeminli ya da noter onaylı çeviri istenebilir. Bu kararı sözleşmenin nerede kullanılacağı belirler; emin değilseniz siparişte belirtin.
Kısa sorular
### Taslak sözleşme mi, imzalı sürüm mü çevrilmeli? Müzakere aşamasında taslak çevrilebilir; ancak imzadan önce yapılan son değişikliklerin de çeviriye yansıtılması gerekir. Çeviri belleği önceki taslaktan değişmeyen maddeleri tanıdığı için son sürümün çevirisi hızlı ve ekonomik olur. ### İki dilli sözleşme biçimi hazırlıyor musunuz? Evet. Kaynak ve hedef metin yan yana sütunlarda, madde madde eşleşmiş biçimde teslim edilebilir; teslim biçimini siparişte seçmeniz yeterlidir.
Kısaltmalar ve yabancı terimler nasıl korunur?
Sözleşmelerde “KDV”, “TTK” gibi kısaltmalar ilk geçtiği yerde açık adıyla verilip parantez içinde kısaltmasıyla sürdürülebilir. Kaynak metinde İngilizce bırakılmış teknik terimler (örneğin “escrow”) çeviride de korunabilir; bu tercih terim sözlüğüne yazılır ve bütün sözleşmelerde aynı biçimde uygulanır.
