Bir makalenin çevirisi, dergi editörünün ilk okumada “dil sorunu var” notu düşmemesi için yazılır. Bu yazı akademik çevirinin ve onu tamamlayan redaksiyonun inceliklerini anlatıyor.
Akademik çeviri, alanın dilini konuşmaktır
Akademik makale, belirli bir bilim topluluğuna, o topluluğun yerleşik kavramlarıyla seslenen bir metindir. Sosyolojide, mühendislikte ya da tıpta aynı Türkçe kelime farklı İngilizce karşılıklar bulabilir. Akademik çevirmenin görevi, metni yalnız anlaşılır kılmak değil, alanın literatüründe kullanılan terimlerle yazmaktır. Bu yüzden akademik projelerde çevirmen seçerken dil çiftinin yanında alan uzmanlığına da bakılır.
Dergi yönergesi: işe başlamadan önce
Her derginin yazım yönergesi vardır: İngiliz mi Amerikan İngilizcesi mi kullanılacağı, kaynak gösterme biçimi, özet uzunluğu, anahtar kelime sayısı, tablo ve şekil başlıklarının biçimi. Çeviriye bu yönergeyle başlamak, sonradan yapılacak biçim düzeltmelerini en aza indirir. Siparişte hedef derginin adını ya da yönergesinin bağlantısını paylaşmanız yeterlidir.
| Yönergede bakılacak | Neden önemli? |
|---|---|
| Dil varyantı | “analyse/analyze”, “behaviour/behavior” tutarlılığı |
| Kaynak gösterme biçimi | Metin içi atıfların ve kaynakçanın düzeni |
| Özet sınırı | Çeviride özet uzayabilir; sınırı aşmamak gerekir |
| Anahtar kelime sayısı | Alanın yerleşik terimleriyle seçilmeli |
| Tablo ve şekil başlıkları | Numaralama ve yer biçimi |
Özet ve anahtar kelimeler
Özet, makalenin en çok okunan bölümüdür; çoğu okuyucu yalnız onu okur. Bu yüzden özet çevirisine ayrı bir özen gösterilir. Türkçedeki uzun ve bağlaçlı cümleler, İngilizcede daha kısa ve doğrudan cümlelere bölünebilir; ama özetin içeriği ve vurgusu değişmez. Anahtar kelimeler ise veri tabanlarında aranacak sözcüklerdir; literatürde yerleşik karşılıklar seçilmelidir.
Kaynakça ve alıntılar
Kaynakçadaki eser adları genellikle çevrilmez; özgün dildeki başlık korunur, gerekiyorsa köşeli parantez içinde çeviri eklenir. Yabancı dilden yapılmış doğrudan alıntılar, yayımlanmış bir çevirisi varsa o çeviriden aktarılır; yoksa çevirmenin çevirisi olduğu belirtilir. Metin içi atıfların (yazar, yıl, sayfa) kaynakçayla eşleştiği redaksiyonda kontrol edilir.
Çeviri mi, redaksiyon mu, ikisi birden mi?
Akademisyenlerin bir bölümü makalesini doğrudan yabancı dilde yazar ve yalnız dil düzeltmesi ister. Bir bölümü ise Türkçe yazıp çeviri ister. Üçüncü bir seçenek, çeviriden sonra ikinci bir dilcinin redaksiyonudur. Bu üç hizmet farklı emek ister:
- Çeviri: Türkçe metin alan uzmanı çevirmen tarafından hedef dile aktarılır, büro içinde son okuma yapılır.
- Çeviri + redaksiyon: Çevirinin ardından ikinci bir dilci metni kaynakla cümle cümle karşılaştırır, terimleri ve akışı denetler.
- Redaksiyon (var olan metin): Yazarın kendi yazdığı ya da başka yerde çevrilmiş metin, dil ve terim açısından düzeltilir; anlamı değiştirecek müdahalelerde yazara soru sorulur.
Redaksiyonun nasıl işlediğini redaksiyon ve düzelti sayfasında anlattık.
Hakem yorumlarından sonra
Makale hakem sürecinden “düzeltme” istemiyle dönebilir. Hakemlerin dil ile ilgili notları ve yazarın yeni eklediği paragraflar, ilk çeviriyi yapan çevirmen tarafından çevrilirse metin tutarlı kalır. Çeviri belleği burada da işe yarar: değişmeyen paragraflar yeniden ücretlendirilmez, yalnız yeni ve değişen cümleler çevrilir. Hakemlere yanıt mektubunun (response letter) çevirisi de aynı projeye eklenebilir.
Tez özeti, transkript ve başvuru dosyaları
Akademik çeviri yalnız makaleden ibaret değildir. Yurt dışı doktora başvurusu, tez özeti, niyet mektubu, ders içerikleri ve transkripti birlikte ister. Bu belgelerin bazıları yeminli onay gerektirir, bazıları gerektirmez. Hepsini tek siparişte toplamak, terim tutarlılığını ve süreyi kolaylaştırır. Diploma ve transkript için ayrıntılı bilgiyi diploma ve transkript çevirisi yazısında bulabilirsiniz.
Etik sınırlar
Akademik çeviri ve redaksiyon, yazarın fikirlerini ve bulgularını değiştirmez; metni yeniden yazmaz, yeni argüman eklemez. Büro, dil düzeltmesinin ötesine geçen içerik müdahalelerini yapmaz ve yazarın onayı olmadan anlamı etkileyen değişikliğe gitmez. Bu sınır, hem yazarın hem de derginin güvenini korur. Redaktörün önerdiği her değişiklik izlenebilir biçimde işaretlenir; yazar dilerse önerileri tek tek kabul eder ya da reddeder. Böylece son metin, yazarın onayladığı metin olarak dergiye gider ve hakem sürecinde dil konusunda bir soru gelirse hangi değişikliğin neden yapıldığı belgelenmiş olur.
Örnek bir senaryo: hakemli dergiye gönderim
Bir araştırmacı, sosyal bilimler alanındaki 7.000 kelimelik makalesini uluslararası hakemli bir dergiye göndermek istiyor. Dergi Amerikan İngilizcesi ve belirli bir kaynak gösterme biçimi istiyor, özet 250 kelimeyle sınırlı. Proje yöneticisi makaleyi alanında yayın deneyimi olan bir akademik çevirmene atar; çevirmen önce alanın yerleşik terimlerini araştırır ve araştırmacıyla kısa bir terim listesi üzerinde uzlaşır. Çeviriden sonra ikinci bir dilci, özellikle özetin, yöntem bölümünün ve kaynakçanın dergi yönergesine uygunluğunu denetler. Özet çeviride 270 kelimeye çıktığında redaktör anlamı koruyarak 248 kelimeye indirir ve değişikliği yazara onaylatır.
Dilbilgisi değil, alan dili
Akademik redaksiyonda en değerli müdahaleler dilbilgisi düzeltmelerinden çok alan diline uyum düzeltmeleridir. Bir kavramın literatürde yerleşmiş adıyla anılması, istatistik sonuçlarının alanın alışılmış biçiminde raporlanması, edilgen ve etken çatının derginin tercihine göre kullanılması hakemin metne bakışını değiştirir.
Lügatra’da akademik projeler
Akademik projelerde hizmet olarak “çeviri + redaksiyon” seçildiğinde teklif, redaksiyon bedelini ayrı kalem olarak gösterir. Hakem sonrası düzeltmeler aynı proje koduyla açılır; çeviri belleği değişmeyen paragrafları tanır ve yalnız yeni metin ücretlendirilir.
Kısa sorular
### Tablolar ve şekiller çevrilir mi? Evet. Tablo başlıkları, sütun adları ve şekil açıklamaları çevrilir; şekillerin içindeki metin düzenlenebilir değilse ayrı bir liste olarak çevrilip yeniden yerleştirilir. ### Benzerlik taramasından geçer mi? Çeviri, kaynak metnin aktarımıdır. Derginin benzerlik taraması özgün makale üzerinden yapılır; çeviri sürecinde metne başka kaynaklardan cümle eklenmez. ### Kaç gün sürer? Bir makale standart hızda birkaç iş gününde çevrilir; redaksiyon bir iş günü ekler. Dergi son tarihiniz varsa siparişte belirtin.
Yazarla iletişim
Akademik çeviride çevirmenin yazara soru sorması kalitenin işaretidir. Bir kavramın hangi kuramsal çerçevede kullanıldığı, bir kısaltmanın neyi ifade ettiği ya da bir alıntının yayımlanmış çevirisinin olup olmadığı gibi sorular proje sayfasındaki mesajlaşma üzerinden yazara iletilir. Yazarın yanıtları proje kaydında kalır; hakem sonrası düzeltmelerde aynı bilgiye yeniden ulaşılır. Bu düzen, çevirmenin tahmin yürütmesini engeller ve makalenin yazarın sesini korumasını sağlar.
